Oleh: Dr. Aiza Shaliha Jamaluddin

Ketika masyarakat moden semakin bergerak ke arah struktur sosial yang berpusat kepada individu, sistem sosial tradisional seperti Adat Perpatih terus memperlihatkan keunikan dan kebijaksanaan nenek moyang. Salah satu watak penting dalam struktur masyarakat Adat Perpatih yang sering kali terlepas pandang ialah Ibu Soko – simbol kekuatan, pewarisan, dan kestabilan dalam sistem kekeluargaan matrilineal. Dalam masyarakat yang mengamalkan Adat Perpatih, Ibu Soko merujuk kepada wanita tertua atau wanita yang paling dihormati dalam sesuatu perut atau suku. Walaupun tidak memegang kuasa politik secara formal seperti Buapak atau Lembaga, Ibu Soko memainkan peranan penting dalam menyusun, menjaga, dan meneruskan adat dan nilai masyarakat Minangkabau di Negeri Sembilan.

Antara peranan penting Ibu Soko adalah dalam penentuan warisan dan keturunan. Adat Perpatih mewariskan harta, tanah pusaka dan nama suku melalui garis keturunan ibu. Ibu Soko adalah penjaga maklumat mengenai susur galur keluarga, yang amat penting dalam mengelakkan perkahwinan sesuku dan menjaga keaslian keturunan. Beliau juga bertanggungjawab menentukan siapa pewaris sah dalam keluarga mengikut adat. Selain itu, Ibu Soko turut berperanan sebagai penasihat dan pelindung keluarga. Dalam kalangan anak buah, Ibu Soko dihormati sebagai rujukan utama dalam hal-hal kekeluargaan, termasuk konflik rumah tangga, pelanggaran adat, dan pengurusan harta pusaka. Suaranya didengari, nasihatnya ditaati, dan keputusannya dihormati – menggambarkan fungsi sosial wanita sebagai pelindung keharmonian keluarga dan suku.

Peranan lain pula adalah dalam pengaruh dalam pelantikan pemimpin lelaki. Walaupun sistem Adat Perpatih melibatkan lelaki sebagai pelaksana tugas adat seperti Buapak atau Lembaga, Ibu Soko memiliki hak untuk memberi cadangan, menyokong, atau menolak calon pemimpin. Pemilihan Buapak misalnya, sering kali memerlukan restu daripada Ibu Soko kerana beliau lebih arif tentang latar belakang dan keperibadian calon daripada sudut dalaman keluarga. Dan yang terakhir bagi peranan Ibu Soko adalah pewarisan ilmu dan adat. Sebagai penjaga adat, Ibu Soko bertanggungjawab memindahkan ilmu dan nilai-nilai adat kepada generasi muda, terutamanya anak perempuan. Beliau berperanan dalam upacara adat, pengajaran tidak formal, dan memberi teladan dalam kehidupan seharian – menjadi penghubung antara masa lampau dengan masa kini.

Salah satu perkara yang sering mengagumkan pemerhati budaya ialah bagaimana sistem Adat Perpatih secara semula jadi mengekalkan keseimbangan antara lelaki dan wanita. Jika lelaki diberikan peranan dalam pelaksanaan adat dan pengurusan pentadbiran suku, wanita seperti Ibu Soko diberikan kuasa dalam pewarisan, penjagaan keluarga, dan kesinambungan adat. Ia membuktikan bahawa masyarakat tradisional ini mengiktiraf kepentingan sumbangan kedua-dua jantina secara harmoni.

Di sebalik wajah tenang seorang wanita tua yang sering tidak menonjol di khalayak, tersimpan kuasa dan hikmah yang membentuk tulang belakang kepada struktur masyarakat Adat Perpatih. Dalam dunia yang semakin lupa akar, peranan Ibu Soko seharusnya didokumentasi, difahami dan diraikan sebagai warisan agung bangsa.

“Adat tidak akan tegak tanpa tiang; dan tiang itu berdiri atas kasih, warisan, dan kebijaksanaan seorang Ibu Soko.”

Tarikh Input: 21/07/2025 | Kemaskini: 23/06/2026 | nureedayu